Vaclav Smil – Energie, beschaving en de grenzen van technologie.

Vaclav Smil is een wetenschapper die zich al decennialang bezighoudt met de grote samenhangen tussen energie, technologie en beschaving. In zijn werk hanteert hij een nuchtere, empirisch onderbouwde benadering. Dat maakt hem populair onder ingenieurs, beleidsmakers en ook onder invloedrijke figuren als Bill Gates, die Smils boeken regelmatig aanraadt als verplichte kost voor iedereen die de wereld écht wil begrijpen.

In dit artikel bekijken we wie Vaclav Smil is, wat zijn wetenschappelijke achtergrond is, en welke visie hij heeft op het thema energie en klimaat. Speciale aandacht gaat uit naar zijn boek Energy and Civilization: A History uit 2017, een magnum opus waarin hij het energiegebruik van de mensheid door de eeuwen heen beschrijft.

Wie is Vaclav Smil?

Vaclav Smil werd geboren in 1943 in Tsjechoslowakije en emigreerde in de jaren zeventig naar Canada. Hij is emeritus hoogleraar aan de University of Manitoba, waar hij jarenlang lesgaf in milieuwetenschappen, energieonderzoek en publieke beleidsanalyse. Zijn opleiding en onderzoekswerk zijn interdisciplinair van aard: hij beweegt zich op het snijvlak van fysica, biologie, geschiedenis, economie en technologie.

In de loop van zijn carrière schreef hij meer dan 40 boeken en honderden wetenschappelijke artikelen. Zijn bekendheid reikt inmiddels ver buiten de academische wereld. Smil is geen activist en neemt bewust afstand van politieke standpunten. Hij beschouwt zichzelf als een empiricus en data-analist, gedreven door feiten en getallen. Hij is kritisch op overhaaste uitspraken over energietransities en benadrukt keer op keer de fysieke grenzen van processen in de echte wereld – begrensd door natuurwetten, infrastructuur en maatschappelijke traagheid.

Smils visie op energie en klimaat

In tegenstelling tot veel hedendaagse klimaatauteurs waarschuwt Smil niet primair voor toekomstige rampen, maar wijst hij op de enorme complexiteit van ons huidige energiesysteem. In Energy and Civilization: A History laat hij zien hoe elke stap in de menselijke ontwikkeling – van landbouw en stedenbouw tot industriële revolutie en digitalisering – is gebouwd op toegang tot steeds hogere vormen van energiedichtheid.

Smil beschrijft hoe samenlevingen in de pre-industriële tijd vooral afhankelijk waren van zonne-energie via biomassa (hout, voedsel, trekdieren). De komst van steenkool, en later olie en aardgas, betekende een exponentiële toename in beschikbare energie per persoon en per oppervlakte-eenheid. Die toename ligt ten grondslag aan vrijwel alles wat we nu als “moderne beschaving” beschouwen: voedselzekerheid, gezondheidszorg, transport, steden, industrie en zelfs digitale infrastructuren.

In zijn klimaatvisie is Smil nuchter, bijna koel. Hij erkent het probleem van klimaatverandering, maar waarschuwt voor technologische overschatting. Volgens Smil wordt de maatschappelijke impact van decarbonisatie systematisch onderschat. Onze afhankelijkheid van fossiele brandstoffen zit niet alleen in energieopwekking, maar ook in materialen, kunstmest, transport en industriële processen. Een snelle energietransitie is volgens hem fysiek en economisch moeilijk haalbaar, zeker op wereldschaal. Hij pleit daarom voor een pragmatische aanpak die rekening houdt met energiedichtheid, infrastructuurlevensduur en de inertie van bestaande systemen.

Smil waarschuwt ook voor technologische wensdromen zoals een volledig elektrische wereld op korte termijn. In plaats van simplistische slogans stelt hij vragen als: Hoeveel staal en cement hebben we nodig? Waar komt die vandaan? Hoe snel kunnen we bestaande infrastructuren vervangen? Wat is de netto-energie-opbrengst van alternatieve bronnen? Het zijn vragen die meestal buiten beschouwing blijven in het publieke debat, maar die volgens Smil essentieel zijn.

Energy and Civilization: een geschiedenis van energiegebruik

Het boek Energy and Civilization: A History is een uitgebreide, bijna encyclopedische studie van het energiegebruik van de mens, vanaf de prehistorie tot nu. Smil beschrijft hoe energie het fundament vormt onder elke maatschappelijke ontwikkeling, van het koken van voedsel tot grootschalige industriële productie. Hij onderzoekt verschillende energiebronnen (biomassa, wind, water, fossiel, kernenergie) en hoe deze in verschillende tijdperken bepalend waren voor landbouwproductie, oorlogvoering, transport en uiteindelijk ook economische groei.

Een centraal begrip in zijn werk is energiedichtheid – de hoeveelheid energie per eenheid volume of massa. Traditionele energiebronnen zoals hout hebben een lage energiedichtheid, waardoor samenlevingen relatief arm moesten blijven. Olie en gas hebben een extreem hoge energiedichtheid en maken onze moderne welvaart mogelijk, maar zijn eindig en veroorzaken CO₂-uitstoot. Dit gegeven is voor Smil geen reden tot fatalisme, maar wel een reden om realistisch te blijven over de snelheid en haalbaarheid van een wereldwijde transitie.

Conclusie

Vaclav Smil is een originele denker die zich onderscheidt door zijn systematische, multidisciplinaire aanpak. In een tijd waarin het klimaatdebat vaak gepolariseerd is, biedt Smil een analytisch perspectief dat gebaseerd is op cijfers, historische trends en fysieke realiteiten. Zijn boek Energy and Civilization is daarbij een must-read voor iedereen die de lange lijnen van energiegebruik wil begrijpen – niet alleen om het verleden te duiden, maar ook om realistische plannen voor de toekomst te kunnen maken.

Wie Smil leest, wordt uitgedaagd om dieper na te denken over de fundamenten van onze samenleving. Niet om te blijven hangen in pessimisme, maar om met een heldere blik te kijken naar wat wel en niet mogelijk is.